Kinh doanh văn hóa trà

Người lần đầu đặt chân tới Trung Quốc có thể ngạc nhiên khi biết những bánh trà lâu nắm có giá tính bằng hàng chục cây vàng và được đem đấu giá như những bảo vật. Trà đắt đến thế mà vẫn đắt khách không chỉ vì chất lượng, mà còn vì bề dày văn hóa được các nhà kinh doanh khéo biết phát huy giá trị.

Theo sách vở ghi lại thì tục uống trà của nhân loại bắt nguồn từ Trung Quốc. Sách viết về tục uống trà bắt đầu từ thời Thần Nông, truyền sang Chu Công nước Lỗ. Theo đó, loài người biết uống trà vào khoảng năm 3300 - 3100 trước Công nguyên. Qua các thời đại, tục uống trà và tác dụng của cây trà ngày càng được nâng cao và khai thác triệt để. Những cách thức thưởng ngoạn thứ đồ uống này cũng theo những con đường tơ lụa, đồ gốm, sự giao lưu của các thương gia... để lan tỏa ra khắp thế giới. Người Trung Quốc rất biết cách “làm sang” cho sản phẩm của mình bằng những huyền thoại và tập tục văn hóa. Giá trị tinh thần thực sự đã biến thành tiền.

Truyền thuyết về Trảm Mã Trà

Đã nói về trà ở Trung Hoa tất phải nhớ đến huyền thoại Trảm Mã trà. Tương truyền ở núi Vu Sơn (Tứ Xuyên,Trung Quốc), những con ngựa sau khi bị bỏ đói 2 ngày sẽ được thả rong, chạy vào trong rừng trà, nơi có thật nhiều búp non hấp dẫn. Chúng sẽ ăn những búp trà ngon lành cho tới lúc bụng no căng. Khi ngựa đã ăn no, tốp mã phu tập trung chúng lại dẫn xuống khe suối quanh núi. Nước suối ở đây do xác trà rụng xuống nát mủn, nước đặc sánh, màu đen nên được gọi là suối Ô Long. Ngựa vục đầu uống nước suối Ô Long thỏa thích. Sau đó, các mã phu cưỡi ngựa trở về điểm xuất phát. Họ cho ngựa đi nước kiệu đều đều, chậm rãi. Thời gian đi đường khoảng một ngày, đủ để búp trà trong bụng ngựa thấm với nước suối Ô Long lên men. Về đến nơi đã định, mã phu lập tức giết bầy ngựa, mổ bụng moi trà từ bao tử của ngựa ra, đem đến lò sao tẩm chế biến. Trà đã được ngựa nhai kỹ khỏi phải vò nát, nước suối thấm từ trong bao tử giúp trà giảm độ chát. Trảm mã trà vì vậy có hương vị độc đáo, độ chát vừa phải, chất mát.

Lại có dị bản về một loại trà đặc biệt khác, mọc tít trên núi cao hiểm trở, vì thế muốn thu hoạch người ta phải nuôi dạy khỉ để hái xuống. Bởi vậy loại trà này còn có tên “hầu trà”… Bất luận thế nào, từ xưa cho đến nay, nghệ thuật uống trà và nhất là giới kinh doanh trà đều biết cách khai thác tối đa những truyền thuyết kiểu ấy để sinh lời.

Trà ngon không hấp dẫn bằng khéo rót!

Cách đây 56 năm, trên chuyến tàu hỏa Nam Ninh - Quế Lâm, người viết bài này và các bạn cùng lứa thiếu sinh quân Việt Nam đang học tập ở Trung Quốc đã trố mắt ngạc nhiên với thuật rót trà ở trên tàu: Những nhân viên hỏa xa ấy đội kiểu mũ đời nhà Thanh, đeo chiếc ấm rót nước sôi có dáng như chiếc ô-roa tưới cây của bác làm vườn và có quai chéo lên vai, tươi cười đi đến từng hàng ghế, trên bàn nhỏ của mỗi du khách đã có sẵn chiếc cốc sứ cao có nắp, bên trong để sẵn trà và chúng tôi mở nắp theo ra hiệu của nhân viên hỏa xa rồi giật mình im thin thít nhìn ông ta để bàn tay lên ống chiếc ấm và đè nhẹ, từ miệng ống một dòng nước sôi vụt xuống đúng miệng cốc, vừa đủ cỡ 75% chiều cao của cốc và dừng lại, không một giọt nước sôi bắn ra, tất cả các cốc đều tăm tắp! Thật là một nghệ thuật và dù còn bé, chúng tôi lập tức liên tưởng truyện ông già rót dầu qua lỗ đồng xu “đấu nghề” với ông tướng bắn cung bách phát bách trúng. Mấy năm sau, khi đã hiểu biết đôi chút chúng tôi mới vỡ ra rằng, kinh doanh trà trên xe hỏa đã đem nhiều lời hơn so với nhiều hình thức khác và cách làm đó đã được nhân bản rộng rãi ở Hoa lục.

Bây giờ, nếu có dịp đi du lịch Trung Quốc, bạn sẽ được thưởng thức nghệ thuật uống trà của người Trung Hoa tại một số quán trà nổi tiếng ở Bắc Kinh, Thượng Hải và nhiều thành phố khác. Bước đầu, chủ quán, những cô gái trẻ xinh đẹp trong trang phục truyền thống sẽ hồ hởi chào khách rồi giới thiệu sơ qua xuất xứ, lai lịch, cách chăm sóc, chế biến, cách nhận biết chất lượng các loại trà: trà long tĩnh, trà ngọt, trà sinh thái, trà ô long, trà tam thất, trà hoa cúc…Mỗi loại một hương thơm, tinh chất, mùi vị khác nhau. Theo lời giới thiệu thì trà nào cũng có công dụng chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe, kéo dài tuổi thọ, trẻ mãi không già v.v…

Bên bờ sông Hoàng Phố, Thượng Hải có nhiều quán trà. Trong khi một cô gái giới thiệu về trà thì hai cô khác súc ấm, tráng chén, chọn chè…Mọi động tác đều rất chính xác, khéo léo và uyển chuyển như múa. Có lẽ vì thế mà ly trà có vẻ đậm đà hương vị, ngọt ngào tinh khiết hơn chăng?

Năm ngoái, tôi qua Trung Quốc, vào Xuyên chia sẻ thiên tai và lại có dịp uống trà Tàu thứ thiệt ở đây. Gu trà của họ nhìn chung là nhàn nhạt, không đậm đến mức cắm tăm như bên mình. Một bà lão mắt hơi kèm nhèm đi bộ bán những gói trà Xuyên, vừa bán vừa rao theo điệu hát ở sân khấu Kinh kịch, lâu lâu giật giọng nghe rất ngộ!

Việt Nam không thiếu những huyền thoại

Sự khác biệt mang tính bản chất nhất về cách thưởng trà của người Việt Nam và người Trung Hoa là gì? Xin thưa: người Hoa của ai nấy uống, người Việt uống chung một ấm (trản) và mời nhau bằng những chiếc chén (bôi) nhỏ. Thứ hai, trà Việt đậm đặc trái ngược trà Tàu thoang thoảng và rất thích hương liệu để đánh vào khứu giác mà không khai thác vị giác như ở Việt Nam. Thế nên khi tiếp xúc bạn sẽ thấy ông bạn Trung Hoa cứ khư khư cốc trà đậy nắp để giữ mùi thơm và khi uống lại mở nắp ra.

Bàn đến cái sự kinh doanh trà, cần thấy rõ những khác biệt rất cơ bản như thế.

Người Việt mình vẫn có câu: Rượu trên be, chè dưới ấm hay Bình minh nhất trản trà, nhật dạ tam bôi tửu. Tức là cái gu chè đậm đà, là kiểu thưởng thức rất riêng. Điều này cũng có trong bộ sách Tản Đà thực phẩm, một lối uống trà đặc biệt mà nếu doanh nhân Việt muốn tái sử dụng ở ta, có thể cũng ăn khách ra trò.

Tản Đà tiên sinh thưởng trà theo lối này: Chiều tối, ông bơi thuyền thúng ra ao sen trước nhà và nhẹ nhàng dùng chiếc thìa gọt bằng gỗ xúc từ lọ trà đặt vào mỗi bông sen đang xòe cánh, trà rải đều quanh nhụy hoa. Đêm ấy, cánh sen úp xuống và hương sen ướp đều vào trà. Sớm hôm sau, tiên sinh lại thuyền thúng ra ao, lấy chiếc mai con trai làm thìa hớt những giọt sương trên lá sen và nghiêng lá lấy sương vào chiếc ấm đất, rũ nhẹ hoa sen để lấy trà ra. Sẽ đun nước pha trà bằng ấm ấy, sương ấy và trà ấy, uống bằng chén mít Bát Tràng, một lần xong là đập vỡ ấm… Quả đã xứng danh Bắc Kỳ đệ nhất nhân trong lĩnh vực ẩm thực.

Đã có doanh nhân nào nhìn thấy sự khác biệt kia để đi một bước đột phá trong lối kinh doanh trà? Sự khác biệt ấy, rõ ràng đã “định vị” cho bất kì một lộ trình nào. Nếu biết đầu tư cho hợp lí và nếu cách đầu tư ấy lại được tô điểm bằng những hoa văn của lịch sử, đó sẽ là cơ hội kinh doanh thực sự.